Στην πολιτική, η λογική δεν είναι πάντα το πιο ισχυρό όπλο. Μερικές φορές, αυτό που τρομάζει περισσότερο δεν είναι η δύναμη – αλλά η αίσθηση ότι ο αντίπαλος είναι απρόβλεπτος – ή, ακόμη χειρότερα, εκτός ελέγχου ή και τρελός. Από τον Ψυχρό Πόλεμο μέχρι τη σημερινή κρίση στη Μέση Ανατολή, η λεγόμενη «θεωρία του τρελού» επιστρέφει στο προσκήνιο. Και σήμερα, βρίσκει ίσως την πιο ακραία εκδοχή της στο πρόσωπο του Ντόναλντ Τραμπ.
Η εικόνα είναι γνώριμη. Ένας Αμερικανός πρόεδρος που απειλεί, υπαναχωρεί και επανέρχεται με ακόμη πιο σκληρή ρητορική – δημιουργώντας ένα σκηνικό όπου κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά τι είναι μπλόφα και τι πραγματική πρόθεση, τελικά. Όταν ο Τραμπ γράφει «ανοίξτε το ρημάδι το Στενό [του Ορμούζ], αλλιώς θα ζείτε στην κόλαση», δεν πρόκειται απλώς για μια έκρηξη οργής.
Είναι μέρος μιας στρατηγικής που έχει βαθιές ρίζες στην αμερικανική πολιτική ιστορία.
Από τον Νίξον στον Τραμπ: Η «θεωρία του τρελού»
Η ιδέα δεν είναι καινούρια. Ο Ρίτσαρντ Νίξον – ο πρόεδρος που συνδέθηκε με το σκάνδαλο Watergate και αναγκάστηκε να παραιτηθεί από την προεδρία – ήταν ο πρώτος που τη διατύπωσε με σαφήνεια: αν πείσεις τον αντίπαλό σου ότι είσαι ικανός για τα πάντα, ακόμη και για το αδιανόητο, τότε μπορείς να τον αναγκάσεις να υποχωρήσει.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Βιετνάμ, ο Νίξον – ο μόνος πρόεδρος των ΗΠΑ που παραιτήθηκε – ήθελε οι Βορειοβιετναμέζοι να πιστέψουν ότι δεν θα δίσταζε ούτε μπροστά στη χρήση πυρηνικών όπλων.
Η στρατηγική αυτή οδήγησε σε σφοδρούς βομβαρδισμούς και, τελικά, σε μια συμφωνία που – όπως υποστηρίζουν πολλοί – δεν διέφερε ιδιαίτερα από εκείνες που είχαν ήδη απορριφθεί.
Η «τρέλα», δηλαδή, λειτούργησε ως εργαλείο πίεσης. Αλλά με κόστος.
Η εφαρμογή στη σύγχρονη κρίση με το Ιράν
Στην περίπτωση του Τραμπ – που δεν έκρυψε ποτέ την εκτίμησή του για τον Νίξον – η ίδια λογική επανέρχεται, αλλά βέβαια σε ένα πολύ πιο ρευστό και επικίνδυνο περιβάλλον. Οι αιμοσταγείς απειλές για «αφανισμό» του Ιράν και η δραματική ρητορική δεν ήταν απλώς παρορμητικές δηλώσεις. Ήταν μέρος ενός παιχνιδιού πίεσης, με στόχο τον έλεγχο του Στενού του Ορμούζ – το πιο κρίσιμο θαλάσσιο πέρασμα για την παγκόσμια ενέργεια, καθώς από εκεί διέρχεται περίπου το 20% των παγκόσμιων ροών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου.
Οι αγορές, άλλωστε είναι το μόνο πράγμα που τρομοκρατεί τον Ντόναλντ Τραμπ. Δεν είναι το Ιράν, ούτε η Κίνα, ούτε η Ρωσία, ούτε φυσικά οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι που τόσο πολύ περιφρονεί. Είναι το τέρας της παγκόσμιας οικονομίας. Κάθε φορά που οι αγορές αντιδρούν στην πολιτική του, ο πρόεδρος φαίνεται να αποσύρεται από ό,τι κι αν ετοιμάζει.
Το μοτίβο της συμπεριφοράς του είναι σχεδόν πάντα το ίδιο: εβδομάδες πολεμικών απαιτήσεων, ξαφνική αποκλιμάκωση καθώς οι αγορές επαναστατούν, και στο τέλος μια δήλωση ότι τώρα έχει «συμφωνία». Έτσι έγινε και με το Ιράν.
Μέσα σε λίγες ώρες, η ένταση μετατράπηκε σε μια εύθραυστη «εκεχειρία» δύο εβδομάδων. Μια εκεχειρία για την οποία κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα τι ακριβώς περιλαμβάνει – αν περιλαμβάνει κάτι – και πού θα οδηγήσει.
Το Ιράν μιλά για «διόδια» – για τέλη διέλευσης πλοίων. Ο Τραμπ βρίσκει την ιδέα «εξαιρετική» και προτείνει να κάνουν το ίδιο και οι ΗΠΑ. Και κάπου εκεί, η γραμμή ανάμεσα στη στρατηγική και το χάος αρχίζει να θολώνει επικίνδυνα.
Η τρέλα που… μεταδίδεται
Το πιο ανησυχητικό, όμως, δεν είναι μόνο η τακτική, είναι η επίδρασή της, σημειώνει ο Guardian.
Η «τρέλα» δεν μένει στον Λευκό Οίκο. Είναι μεταδοτική. Οι σύμβουλοι προσαρμόζονται, οι σύμμαχοι προσπαθούν να ερμηνεύσουν το ανεξήγητο και οι διεθνείς ηγέτες αναγκάζονται να αντιμετωπίζουν κάθε κίνηση σαν να κρύβεται από πίσω της ένα σχέδιο.
Για παράδειγμα, ο βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ, καλείται να διαχειριστεί μια «εκεχειρία» που ίσως δεν είναι εκεχειρία. Να στηρίξει μια πραγματικότητα που μπορεί να αλλάξει μέσα σε 24 ώρες. Να συμμετάσχει σε ένα παιχνίδι όπου οι κανόνες δεν είναι ποτέ ξεκάθαροι.
Και δεν είναι μόνο οι ηγέτες. Πολιτικοί, σχολιαστές και δημόσια πρόσωπα αρχίζουν να υιοθετούν την ίδια λογική: η αλήθεια γίνεται σχετική, οι θέσεις αλλάζουν από τη μια μέρα στην άλλη και το παράλογο παρουσιάζεται ως φυσιολογικό.
Η ιστορία δείχνει ότι αυτή η στρατηγική μπορεί να αποδώσει – τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Μπορεί να αποτρέψει μια σύγκρουση ή να οδηγήσει σε μια συμφωνία. Αλλά το τίμημα είναι βαρύ.
Γιατί όσο περισσότερο χρησιμοποιείται, τόσο λιγότερο πειστική γίνεται. Και κυρίως, τόσο περισσότερο διαβρώνει την αξιοπιστία εκείνου που την εφαρμόζει. Ο Νίξον το πλήρωσε με την πολιτική του κατάρρευση. Το ερώτημα είναι αν η ιστορία επαναληφθεί για τον Τραμπ.
Σήμερα, η διεθνής σκηνή μοιάζει να λειτουργεί χωρίς σταθερές. Οι αποφάσεις λαμβάνονται με ταχύτητα, οι ισορροπίες αλλάζουν από τη μια στιγμή στην άλλη και η αίσθηση ελέγχου γίνεται ολοένα και πιο εύθραυστη.
Οι σύμμαχοι δεν έχουν άλλη επιλογή από το να προσαρμοστούν ή για να τεθεί σωστά να «συμπλεύσουν» με την παράνοια.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ανησυχητικό απ’ όλα: ότι η τρέλα δεν είναι πια εξαίρεση. Τείνει να γίνει ο κανόνας.
To άρθρο Η επικίνδυνη κληρονομιά του Νίξον στον Τραμπ: Όταν η «τρέλα» γίνεται εργαλείο εξουσίας δημοσιεύτηκε στο NewsIT .
